بايسته ها

 بسم الله الرحمن الرحيم

براي اين­كه بتوان چگونگي پيدايش و تحوّل و خطّ سير و گسترش علوم را در طول تاريخ در پهنه­ي گيتي به تصوير كشيد، بايد ديد آثار و علومي را  كه اين نسخه­هاي خطّي و به طور كلي آثار مكتوب، حامل و ناقل اين گنج­هاي گران­بها بودند، از نظر جغرافيايي در چه مكان­هايي توليد شده (تأليف)، در چه نقاطي از جهان باليده و رشد كرده (شرح، ترجمه، تحشيه و ...) و بالمآل در چه مناطقي از اين  كره­ي خاكي بيش­ترين ماندگاري را داشته و حتّي نكته­ي بسيار ارزنده ديگر اين­كه، چه علومي در چه نقاطي از هستي، اسكان و ماندگاري بيش­تري داشته­اند و در نهايت استنساخ (كتابت) و گسترش و پراكندگي طبيعي [نه مصنوعي و جعلي، مانند: غارت فرهنگي ميراث مشرق زمين از سوي غربيان!] ..

اين آثار (کتابخانه­ها) در چه نقطه­اي از جهان بيش­ترين است. بسياري از دستنويس­ها داراي مكان تأليف و محلّ كتابت و استنساخ مي­باشند، با توجّه به اين­كه اين نسخ يا داراي تاريخ تأليف و يا به نحوي از اطلاعات و پارامترهاي دروني خود، زمان تأليف آن­ها را مي­توان تخمين زد؛ با فهرستي كه مي­توان براي اين آثار تهيّه كرد، سرجمع ميزان و بهره­ي هر يك از مناطق جغرافيايي تقريباً مشخّص و تسهيم­بندي مي­گردد. و نيز از آن­جايي كه نسخه­ها كم و بيش داراي محلّ كتابت هستند، و تاريخ كتابت نيز در صورت فقدان آن در نسخه، براي يك متخصّص نسخه­هاي خطّي، با اندكي تأمّل و دقّت، به سهولت سده­ي كتابت، قابل حدث و تخمين است؛ بدين طريق با ثبت آگاهي­هاي آن­ها در يك فهرست و آمارها و داده­هايي كه بر اين فهرست مترتّب خواهد بود، به راحتي سهم هر يك از ملل و حتّي در نگرشي دروني و از زاويه­ي بسته­تر، سهم هر يك از شهرهاي داخلي كشور نيز در گسترش علوم، معيّن و تعريف مي­گردد؛ و بديهي است در موضوع تحليل <تاريخ علم> و سهم ملل در پيدايش، رشد و تكامل علوم، براي رسيدن به آن، بررسي چنين فهرستي از دستنويس­ها، كه در واقع آئينه­ي تمام­نماي خطّ سير تاريخي علومند، بي­ترديد يكي از مؤلفه­ها و پارامترهاي اصلي و ابزارهاي مطالعاتي قوي، براي تحقّق چنين امري خواهد بود؛ چنانچه اگر نيم نگاهي به كتاب: تاريخ ادبيات عرب، اثر ارزنده­ي <كارل بروكلمان> بياندازيم، آن موقع دانسته خواهد شد، كه سير نگارش آن دقيقاً بر مدار مناطق (مصر، مغرب، ايران و ...) مي­گردد، كه وي آن را با ترتيب و نگرش­هاي موضوعي تؤام ساخته است. نكته­ي مهمّي كه بدان پيش­تر اشاره گرديد، موضوع علومي است، كه در برهه­هايي خاصّ از تاريخ در مناطقي از اين كره­ي خاكي به اوج شكوفايي خود رسيده و مدّت­ها به آن علوم، به ديده­ي اعتبار نگريسته مي­شده، كه بر اساس آن حتّي مي­توان ميزان بهره­ي هوشي ( IQ) و دقّت يك ملّت را در طول تاريخ سنجيد؛ به عنوان مثال: ماندگاري و بالندگي مباحثي، مانند: هندسه و رياضيّات، فلسفه و منطق و از اين دست موضوعات معقول، كه بر پايه­هاي عقلانيّت استوارند، در مناطقي، مانند: ايران ماندگاري بيش­تري داشته و جالب اين كه شخصيّت­هايي كه به نحوي به اين آثار اعتبار و اهميّت بخشيده و به آن­ها پراخته­اند، بسياري از اينان ايراني و از اين سرزمين برخاسته­اند؛ چرا كه ايرانيان در طول تاريخ نشان داده­اند، كه از ضريب و بهره­ي هوشي بسيار بالايي برخوردار بوده و هستند؛ و اصولاً بايد به اين نكته اذعان داشت كه به اعتراف همه­ي منصفان عالم، نقش ايران و ايرانيان در پيدايش، رشد و بالندگي و گسترش علوم، در طول تاريخ ، حقيقتاً يك نقش كليدي و محوري بوده است، چنان­چه اگر دانشمندان علوم گوناگون را مورد شمارش قرار دهيم، به­راحتي به اين نكته پي خواهيم برد، كه ايران حدّاقل هفتصد سال (سده­هاي 2-9 هـ.) مهد علم دانش و مركز توليد علم و دانش در بيش­ترين زمينه­هاي علوم و فنون به خصوص در علوم محض و پايه مانند: رياضيات، فلسفه و ... بوده و دانشمندان متبحّر ايراني نيز سرآمد علوم روز بوده­اند؛ اگر چه كساني مغرض، با نگارش آثاري دروغين همچون: عروبة العلماء! بخواهند با سرقت و تحريف تاريخ براي گذشته­ي موهوم خويش هويّتي جعلي ساخته و در سايه­ي سرقت افتخارات ملّي ديگر ملل، براي نسل­هاي بعدي خودشان مباحات كنند. ناگفته پيداست، همچنان­كه استاد بزرگوار جناب آقاي عبدالحسين حائري نيز در برخي بيانات خويش اشاره داشته­اند، كه اگر روزي بر اساس يافته­ها از نسخه­هاي خطّي، تاريخ علمي از سوي خودي­ها نه بيگانگان نوشته شود، آن موقع سهم واقعي هر يك از اقوام و ملل در گسترش علوم معيّن و دانسته خواهد شد؛ بايد گفت تهيّه و نگارش <تاريخ علم>ِ مورد انتظار و نظر بسياري از دلسوزان جامعه­ي اسلامي ايران، بي­ترديد مبتني بر موادّي است، كه يكي از آن­ها به يقين محلّ توليد علوم <تأليف> و ديگري محلّ گسترش و بالندگي علوم <كتابت> دستنويس­هاست؛ اميد است قلم­هايي با نوشتن آثاري قابل قبول، اين آرزوي بزرگان، دين و فرهنگ، يعني <تاريخ علم مسلمانان> را تحقّق عيني بخشند.