نقد

بسم الله الرحمن الرحیم

تردیدی نیست که نسخه های خطی به جهت جایگاه منحصر بفردی که دارند، در سال­ های اخیر مورد توجّه خاصی قرار گرفته و هر از چندگاهی اخبار مربوط به این مواریث کهن پیشینیان در سایت های خبری با اشتیاق دنبال شده و منعکس می گردد. البته تقریباً تمام اخباری که نسبت به دستنویس ها در این خبرگزاری ها پوشش داده می شود عمدتاً با یک برداشت سطحی و غیر منطقی همراه است که بخشی ناشی از عدم آگاهی و درک صحیح خبرنگاران از ماهیت نسخه های خطی و جایگاه آن بوده و بخش دیگر هم به عدم کنترل نهایی از صحت و سقم این اخبار از سوی مدیران مسؤول این خبرگزاری ها بر می گردد. برای نمونه در این نوشتار چهار خبر را مرور و به بررسی اجمالی آن ها می پردازیم:

1. در تاریخ 19/6/1384 در "خبرگزاری مهر" خبری با عنوان «انتقال 6000 نسخه خطی از واتیکان به ایران» درج شده بود که حقیقتاً مصداق تامی ازعدم درک صحیح این خبرگزاری از جایگاه نسخه های خطی، اگر این دوستان می دانستند که گاهی برای گرفتن یک برگ از نسخه ای خطی از کتابخانه واتیکان با استفاده از مسیرهای رسمی و حتی غیر دیپلماتیک! چه مقدار باید به انتظار نشست، حال موافقت شود یا نه، آن موقع می دانستند که تیتر مذکور در عنوان اين خبر چه مقدار می تواند مضحک بوده باشد. اگر منظور انتقال تصویر نسخ خطی است باید صریح در خبر ذکر شود: «انتقال تصویر 6000 نسخه خطی از واتیکان به ایران»؛ البته این کرامت از پاپ بندیکت شانزدهم هم خیلی بعید است!


2. در تاریخ 24/7/1384 باز هم در خبرگزاری مهر خبری با این تیتر «کتابشناسی جامع نسخ خطی ایران منتشر می شود» در ادامه آمده بود: «به گزارش خبرنگار کتاب مهر، کتابشناسی نسخ خطی ایران به کوشش جعفر فروزان یزدانی در 5000 صفحه به زودی توسط نشر کتابخانه آیت الله مرعشی نجفی در قم به دست چاپ سپرده خواهد شد .حجت الاسلام جعفر فروزان یزدانی، پژوهشگر نسخ خطی ایران، بعد از بیست سال تحقیق بر روی نسخ خطی ایران که در کتابخانه های عمومی و در مجموعه های خصوصی نگهداری می شوند این کتاب را تالیف کرده است» . ماهیت اين خبر صرف نظر از هرگونه پیش داوری شتابزده بسیار قابل توجه و مسرّت بخش است و اگر حقیقت داشته باشد بسیار ارزشمند و در خور تحسین و است و باید به آقای یزدانی تبریک گفت و دست مریزاد! نکاتی در این خبر به نظر می رسد که ناگزیریم به آن بپردازیم: نخست اینکه چهره­ای تقریباً ناشناخته در حوزه­ نسخه های خطی (آقای جعفر فروزان یزدانی) 20 سال روی نسخه های خطی و دیجیتالی کردن فهرست ها کار کرده که تاکنون کسی نامی از وی نشنیده است [مگر اینکه نام مستعار بوده باشد!] وی از سال 1364ش روی این پروژه کار کرده است که بسیار قابل تأمل است، مگر اینکه وی 20 سال با نسخه های خطی آشنا بوده است. نکته دوم اینکه گفته شده این اثر از سوی کتابخانه آیت الله مرعشی نجفی (ره) در قم در 5000 صفحه (گویا در 10جلد) منتشر خواهد شد! بر اساس استفساریه ای که نگارنده­ سطور در 23/3/1385 از ریاست کتابخانه جناب آقای دکتر مرعشی نمود، ایشان اصل این خبر و نیز قرار مربوط به چاپ این اثر توسط کتابخانه را قویّاً تکذیب کردند و اظهار داشتند که تاکنون کسی با ایشان در باره این اثر صحبتی نکرده و آقای یزدانی را هم نمی شناسند!


3. در تاریخ 13/12/1384 باز هم خبرگزاری مهر خبری را در سایت خویش با تیتر «کلیه نسخ خطی کتابخانه ملی به صورت " فاکسیمیله " منتشر می شود» ارائه داد که باز هم ناشی از عدم دقت خبرنگار این خبرگزاری نسبت به مقوله نسخ خطی بوده است. در درج عبارت «کلیه نسخ کتابخانه ملّی ...»، يا درک منطقی از کلمه «کلیه» (شامل چند هزار نسخه) نیست یا آگاهی صحیحی از مفهوم «فاکسیمیله» موجود نیست، چرا که اگر چنین حقیقتی به طور ملموس درک می شد هرگز چنین خبر کذب و غیر معقولی درج نمی گردید. و البته خوشبختانه در متن خبر به نقل از آقای اشعری آمده که تعداد 500 جلد به صورت فاکسیمیله منتشر خواهد شد!


4. در تاریخ 27/3/1385 این بار در خبرگزاری میراث فرهنگی خبری با تیتر «ميکروفيلم نسخ خطي مسروقه بقعه شيخ صفي الدين به کتابخانه مجلس اهدا شد» و نیز عباراتی همچون: «هنوز الواح فشرده نسخه هاي مسروقه بقعه شيخ صفي الدين پيدا نشده است»! و همچنین نقل خبری که یقیناً به این شکل از آقای شکراللهی نبوده و قطعاً به اشتباه وارونه نقل شده است! ببینید:«احسان الله شکراللهي، مدير روابط عمومي کتابخانه مجلس شوراي اسلامي در گفتگو با بخش کتاب ميراث خبر گفت: "يک سري از الواح فشرده مربوط به نسخه هاي نفيس و گرانقيمت خطي بقعه شيخ صفي الدين اردبيلي که پيش از انقلاب اسلامي به تاراج رفته بود و به شوروي سابق منتقل شده بود به صورت ميکروفيلم در اختيار کتابخانه مجلس شوراي اسلامي قرار گرفت". وي از اين موضوع که الواح فشرده به سرقت رفته در حال حاضر در کداميک از کشورها نگهداري مي شود، اظهار بي اطلاعي کرد و افزود: "در آن زمان آخرين خبرها حاکي از آن بود که اين الواح به شوروي سابق منتقل شده و در حال حاضر به نظر مي رسد در يکي از کشورهاي تازه استقلال يافته روسيه جديد نگهداري مي شود. اين الواح از طريق وزارت خارجه ديجيتالي شده و يک نسخه از هريک به صورت ميکروفيلم به کتابخانه مجلس اهدا شده است». حال صرف نظر از اینکه مدیران این خبرگزاری ها و خبرنگاران چه مقدار از ماهیت خبری که منتشر می نمایند مطلع بوده و درک صحیحی دارند؟ بماند؛ حقیقت این است که چند سال پیش از طریق مرکز اسناد و تاریخ دیپلماسی وزارت امور خارجه از " برخی" (توجّه شود) نسخ خطی به تاراج رفته از بقعه شیخ صفی اردبیلی در اردبیل از سوی روسیه تزاری (سال 1242هـ توسط پاسکويچ) ـ و نه چنان که در متن این خبر آمده پیش از انقلاب اسلامی!!! ـ تعداد ده لوح فشرده (CD) ـ و نه 9 لوح همچنانکه در متن خبر آمده ـ از آن نسخه ها، که اکنون در کتابخانه سالتیکف شدرین در سنت پترزبورگ در روسیه نگهداری می گردد، تصویر تهیه شده و در این لوح های فشرده ذخیره و ارائه گردیده است. که البته مواردی هم در درون لوح های مربوطه هست که مربوط به نسخ بقعه شیخ صفی نیست و گويا از نسخ انتقال یافته از کتابخانه احمدیه، اسکندر میرزا و احیاناً مواردی هم از نسخ خطی انتقال یافته از کتابخانه بهمن میرزا در تبریز بوده است. به هر حال در این خبر به گونه ای منعکس شده که گویا الواحی که از زیر خاک در آمده بود در آستانه پیروزی انقلاب از کشور خارج شده است!!! و هنوز هم پیدا نشده است!؟ ببنید: «وي [شکراللهی] از اين موضوع که الواح فشرده به سرقت رفته در حال حاضر در کداميک از کشورها نگهداري مي شود، اظهار بي اطلاعي کرد و افزود: "در آن زمان آخرين خبرها حاکي از آن بود که اين الواح به شوروي سابق منتقل شده و در حال حاضر به نظر مي رسد در يکي از کشورهاي تازه استقلال يافته روسيه جديد نگهداري مي شود»!
امید است مدیران محترم خبرگزاری ها و خبرنگاران آنان به مقوله های گفته شده، توجّه و عنایت ویژه­ای داشته باشند و از درج اخباری که در فراسوی مرزها می تواند به عنوان دست آویز و مستمسکی برای سخره گرفتن ایرانیان قرار گیرد و بالمآل منجر بی اعتبار شدن آن خبرگزاری­ ها شود، پرهیز کنند و از درج اخبار غیر منطقی و نامعقول در زمینه نسخه های خطی، تا حصول اطمینان از صحت و سقم آن ها, اجتناب نمایند و همچنانکه برخی از این خبرگزاری ها در پائین سایت خود عبارت " امانت داری و اخلاق مداری " را به دیگران گوشزد نموده اند، در درج اخبار و نیز نقل قول از افراد مصاحبه شونده، خود "پیش قدم" و الگو باشند. عزّت زیاد.