نسخه شناسی

نسخه خطی شماره 3515 کتابخانه آیت الله مرعشی (ره) اثری است بسیار نفیس با کتابت قرن هفتم یا هشتم هجری در 283 برگ به خط نسخ، که به نظر می رسد باید تألیف سده های چهارم یا پنجم هجری در حوزه خراسان و نیشابور از یک سنی شافعی باشد. این اثر حاوی عبارات و اشعار اندکی به فارسی است که برای فارسی پژوهان ادبیات فارسی باید مهمّ باشد. این اثر مهمّ در فهرست کتابخانه (ج9، ص312) با عنوان المجالس با مؤلفی مجهول و در موضوع آداب و اخلاق اسلامی معرفی شده است. کتاب دارای 10 رکن و هر رکن دارای 10 مجلس که در مجموع 100 مجلس را داراست: الرکن الاول فیما یتعلق بتهذیب الوعظ، الرکن الثانی فی اقسام دلائل الربوبیّة، الرکن الثالث فی دلائل النبوّة، الرکن الرابع فی اقسام العبادات، الرکن الخامس فی اقسام المعرفة، الرکن السادس فی المعاملات، الرکن السابع فی اقسام المحبة، الرکن الثامن فی اقسام علوم الاخلاق الذمیمة، الرکن العاشر فی اقسام مراعاة الحقوق؛ آغاز نسخه: <بسم الله و الحمدلله و الصلوة علی رسول الله المجلس الاول فی فضل العلم قوله تعالی و لاتعجل بالقرآن ...> در این اثر از شخصیت¬ های بسیاری نقل شده که می توان به سهل بن عبدالله تستری (متوفای 283هـ)، ابوعبدالله محمد بن حنیف شیرازی (متوفای 371هـ)، ابوالحسین احمد بن محمّد نوری (متوفای 371هـ) شیخ ابوسهل صلعوکی (متوفای 404هـ) (برگ 183ب)، محمّد بن آسم طوسی، ابوعبید طوسی، ابویزید بسطامی، فضل بن سهلویه اصفهانی (برگ179ب) ابوعیسی عبیدالله الطنافسی القزوینی (متوفای 233هـ) (برگ180ب)، ابوعثمان حیری (برگ181ب)، یحیی بن معاذ انواری (متوفای 258هـ) (برگ16 الف)، ابوابراهیم اسماعیل بن یحیی مزنی (متوفای 264هـ) (برگ51ب)، ابن قتیبه (برگ54ب)، ابوالحسن الشعرانی الدینوری (برگ6ب)، خلیل بن احمد (برگ 145ب) و ... جالبتر اینکه بیشتر کسانی که از آنها یاد شده حیاتشان زیر قرن پنجم یا حتی قرن چهارم هجری است. البته نقاط مهمّ این اثر وجود جملات و عباراتی به فارسی قدیم (از قرن 4 و 5 هـ) در برگ های 9ب، 15ب، 29ب، 34ب، 43ب،117الف، 182ب، 183ب، 265 الف و ... است. برای نمونه در برگهای 15ب و 117 الف عبارات و اشعاری به فارسی از ابوبکر الورّاق (شاید همو که متوفای 249هـ است) نقل شده که بسیار قابل توجه است: <خفته اي در مهد غفلت مر مرا کويي مخسب /// از نداء خفته اي مرده کي بیذار شذ خلق مست از خم نسیان بارشان ساقی نشذ/// اي شکفت از نوش ساقی مست کي هوشیار شذ>. در برگ 183ب عباراتی فارسی به نقل از ابوبکر رازی (متوفای 313هـ) آمده است: <قال ابوبکر الرازی عن ابی محمود البیکندی انه کان اذا تکلّم فی الدعا جعل یقول بالفارسیة: کر آشنائي داري کستاخي کني باک نبوذ و اکر آشنائي نداري کستاخي کردن بي خرذي بوذ و یحکي انه غضب الامیر ابوالحسن بن ابی اسحق ... علی ظهر رقعة بالفارسیة: کفتن باز کيری از خدمت، زبان کوتاه باید از حاجت ... . در این اثر از مولف با عنوان <صاحب الکتاب> یاد شده است چنانچه در برگ 79 الف آمده: <قال صاحب الکتاب حدّث هذه الحکاية السجزی فی کتابه المصنّف بغریب الغریب قال حدثنی ...> که البته با توجه به وجود سجزی در عبارت، غریب الغریب تألیف ابن الانباری نیست که در جلد بیستم سیر أعلام النبلاء یاد شده است. مولف ناشناس ما در یکی دوجا از قاضی نیشابور و شخصیت های آنجا یاد می کند و البته این احتمال بسیار قوی است که مولف خود اهل نیشابور باشد. لعلّ این اثر المجالس فی الوعظ و التذکير تألیف ابوعبدالله محمّد بن فضل بن احمد صاعدی فراوی نیشابوری شافعی (متوفای 530هـ) باشد لیکن متأسفانه نسخه ای از آن اثر در دست (علی ما فحّصت) نیست و فقط بخشی از العوالی المائة وی موجود است که به شماره¬ 3770 در دارالکتب الظاهریة دمشق نگهداری می گردد. مولف در برگهای 103 الف ـ 106 ب مناقبی از حضرت امیرالمومنین علیه السلام, حضرت زهرا سلام الله علیها و اهل بیت علیهم السلام آورده است. در برگ 103 ب از صاحب المصباح مطلبی نقل کرده و بالتبع (به جهت سنی بودن) به شیعه اندکی خورده می گیرد. این کتاب المصباح ممکن است المصباح ابوالعباس احمد منصوری (رک. فهرست ابن ندیم ص400) یا مصباح الانوار تألیف محمد بن هاشم (در برخی نسخه های مصباح مصادر به شیخ طوسی هم نسبت داده شده است) باشد ولی اگر مراد مصباح الارواح قاضی بیضاوی (متوفای 685هـ) باشد در این صورت اثر و مولف متأخرتر خواهد بود که این بسیار بعید است. نکته دیگر اینکه در برگ 42 ب از برخی اقوام و ملل یاد کرده و اسمی هم از «صقلاب» (گویا منظور اسلاو امروزی بوده باشد) و نیز «روس» برده شده که به نظر بسیار جالب است و نشان می دهد 1000 سال پیش هم روسیه به همین عنوان بوده و مردم آن سامان به روس مشهور بوده اند (قابل توجه روس پژوهان!) در برگ 104 الف از کتاب التکملة (تکملة العین للخلیل بن احمد الفراهیدی) اثر ابوحامد احمد بن محمّد بشتی نیشابوری مشهور به خارزنجی (درگذشته سال 348هـ) فضائلی از حضرت امیر علیه السلام نقل شده است. در برگ 94 الف همچنین از کتاب اقلیدس و المجسطی و الکتاب سیبویه یاد شده است. این اثر حاشیه نویس چندی دارد که با امضای <لمحرره الهی> آمده است که ممکن است حواشی از الهی اردبیلی (متوفای سال 950هـ) باشد؛ و الله العالم. نکته پایانی علاوه بر اینکه بررسی بیشتری را این نسخه می طلبد نباید غافل شد که احادیث منقول یا مربوط به فضائل حضرت امیر علیه السلام به نحو نسبتاً زیادی در این اثر به مناسبت آمده، که قابل توجه و اهمیت است و اگر از اثر حاضر به نحوی استخراج شود خود تحقیق ارزنده و جالبی خواهد بود ان شاء الله. تملکی بر روی نسخه است که باید جالب باشد: <محمد بن مکی بن محمد بن شمس الدین بن الحسن بن زین الدین بن خیرالدین بم علی بن علی بن احمد بن محمد بن ضیاء الدین بن الشریف السعید الشهید محمّد بن مکی بن احمد بن حامد بن طی الاسدی القرشی الحارثی الهمدانی الخزرجی العاملی الجزینی بتاریخ 1165هـ>