شرح حال و نسخه شناسی

بسم الله الرحمن الرحیم

مرا به دَلق مرقّع مبین و خوار مدار/// که باده نشئه دهد گرچه در سفال بود ...

نام این شاعر حسن بیک و نام پدرش بخشی بیک و تخلصش عتابی است، اصلش از اویماق تکلو است، مولدش در هرات بوده ولی در ری و قزوین نشو و نما یافته است و در اصفهان به شهرت رسیده است؛ وی همچنین در سال های آخر عمر خویش به هند سفر کرده و در سال 1020هـ در اجمیر هند مقتول گشته است. عتابی از شاعران دوره شاه عباس صفوی است؛ از وی مثنویاتی به نام ایرج و گیتی، سام  و پری، حدائق الازهار (در بحر حديقه سنایی)، ساقینامه (فهرست منزوی:ج3، ص2878 و الذريعة: ج12، ص111) و ... به یادگار مانده است.

وی خمسه ای نیز در مقابل خمسه نظامی سروده است. اشعارش در میان جنگ های دستنویس فراوان است به مانند برگ 205جنگ شماره 2763 کتابخانه ملی (مرکزی) تبریز (ج1، ص358). مرحوم گلچین معانی در کتاب کاروان هند (ج2, صص865-871) تحقیق مفصّل و خوبی در باره عتابی انجام داده و اشعار چندی را از وی آورده است. در باب پنجم ریاض الجنّة (احوال الشعراء حرف عین) که نسخه­ ای در کتابخانه آیت الله مرعشی به شماره 7723 نگهداری می گردد، از عتابی یاد شده است. همچنین در نتائج الافکار (چاپ هند): ص293 و فرهنگ سخنوران (چاپ جدید): ج2, ص624 نیز اشاره ای به این شاعر شده است. در ایضاح المکنون: ج1, ص79 و ص517 از کتابی با عنوان اسکندرنامه و دیوان عتابی و نیز در الذریعة (ج3/9، ص707) یاده شده که باید بیشتر تحقیق شود. از خطه <تلکو> شاعران و شخصیت های چندی نیز ظهور کرده اند که می توان به مواردی از این اشخاص و آثارشان ذیلاً اشاره کرد: عرشی تلکو تبریزی متخلص به عهدی که در ریاض الجنة در حرف عین باب پنجم از وی یاد شده است نیز دیوانش در الذریعة: 2/9، ص710 معرفی شده است؛ دیوان ... تلکلو (الذریعة: 1/9، ص175)؛ ثانی تکلو و دیوانش (الذریعة: 1/9، ص183)؛ حسن تلکو و دیوانش (الذریعة: 1/9، ص241)؛ مصطفی تکلو و دیوانش (الذریعة: 1/9، ص330؛ ج3/9، ص1054)؛ عیانی تکلو و دیوانش (الذریعة: 3/9، ص777-778)؛ محمود بیک فدایی طهرانی از ایل تکلو (الذریعة: 3/9، ص815) و نیز تذکره نصرآبادی: ص620 رجوع شود؛ محمدخان تکلو حاکم خراسان (الذریعة: 3/9، ص929؛ ج4/9، ص1291؛ فهرست منزوی: ج3, ص2609)؛ مذاقی تکلو و دیوانش (الذریعة: 3/9، ص1024)؛ مسیب خان تکلو (مسیب بن محمّد بن شرف الدین بیگلر بیگی هرات از شعرای سده 10هـ) و دیوانش (الذریعة: 3/9، ص1040) و نیز فرهنگ سخنوران: ص540 رجوع شود؛ مشربی تکلو و دیوانش (الذریعة: 3/9، ص1047) و نیز فرهنگ سخنوران: ص543 رجوع شود؛ مطلبی در باره اولاد تکلو (الذریعة: ج21، ص387)؛ کاتبی به نام ولی بن علی تکلو (الذریعة: ج22، ص184)؛ اشعار قلیچ خان تکلو نسخه در کتابخانه آیت الله گلپایگانی (فهرست: ج3, ص158)؛ میلی هروی از ایل تلکو (فهرست منزوی: ج3، ص2557)؛ زین العابدین تکلو شیرازی (سده 9هـ) و دیوانش (الذریعة: 2/9، ص410) و نیز به فرهنگ سخنواران: ص117 رجوع شود؛ شأنی تکلو ( مولانا وجیه الدین نسف آقا شأنی تکلو متوفای 1023هـ از شاعران درباز شاه عباس صفوی) و دیوانش (الذریعة: 2/9، ص494) و شرح حال وی نیز در کلمات الشعراء سرخوش: ص56 و مآثر الکرام سرو آزاد (حیدرآباد 1913م): دفتر دوم، ص28 آمده است و نیز نسخه هايی از دیوانش در کتابخانه آیت الله گلپایگانی (فهرست:ج3, ص144) و کتابخانه سلطنتی (فهرست دیوانها: ج1، صص681-682) و انستیتو شرق شناسی ازبکستان (فهرست: ج4، ص258 شماره 3/1045) و کتابخانه مجلس سنای سابق (فهرست: ج1, ص153) و نیز یکی دو نسخه در کتابخانه آیت الله مرعشی موجود است به مانند شماره 782 که فهرست نگار به اشتباه یکی از آنها را با عنوان دیوان شافی معرفی نموده است و نیز اشعارش در ذیل نسخه 7625 همان کتابخانه آمده است و همچنین قصیده ای مدحیه از وی در فهرست دانشگاه (ج9، ص1403) و یک مثنوی به شماره 10/4671 در فهرست کتابخانه ملی ملک (ج8، ص4)، غزلیاتی از وی ذیل نسخه 2590 دانشگاه تهران رساله چهل و دوم و نیز رساله پنجاه و پنجم برگ های 248-251 (فهرست: ج10، ص1838) و نیز همانجا (ص1886) ذیل نسخه 2978 و همچنین ص1859 ذیل نسخه 2959 اشعاری از وی معرفی شده است. همچنین تکمله اشعار شأنی را مرحوم محمّد فرّخ تنظیم کرده که به شماره 146 فرخ در کتابخانه دانشکده ادبیات دانشگاه فردوسی مشهد (فهرست: ص30) نگهداری می شود و البته نسخه ای از همان دیوانش در همانجا (145 فرخ) در فهرست (صص73-74) به همراه شرح حال شاعر معرفی شده است؛ نیز همانجا نسخه شماره 40 فرخ (فهرست: ص207) غزلی از وی آمده است. در برخی جنگ ها نیز اشعاری از شأنی آمده است که از آن جمله در جنگ های شماره 1940 (آنجا شامی ثبت شده است؟)، 3049، 2866، 3061، 2821 و ... در فهرست کتابخانه ملی معرفی شده است.